Hình ảnh rắn trên tem bưu chính Việt Nam

Trong thế giới tự nhiên, loài bò sát chiếm một vị trí quan trọng trong cân bằng sinh thái, đặc biệt là nhóm rắn lục (Viperidae) - đại diện tiêu biểu của các hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Các loài rắn lục không chỉ gây ấn tượng bởi vẻ đẹp mạnh mẽ và đa dạng màu sắc, mà còn đóng vai trò sinh học thiết yếu trong việc kiểm soát quần thể sinh vật nhỏ, duy trì sự ổn định của chuổi thức ăn trong rừng.

Từ miền núi phía Bắc đến dãy Trường Sơn hùng vĩ, nhiều loài rắn đặc hữu của Việt Nam đã được ghi nhận và mô tả, góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa dạng sinh học của quốc gia. Tuy nhiên, một số loài đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do mất sinh cảnh và tác động của con người. Trong số đó, rắn lục Trùng Khánh (Protobothrops trungkhanhensis) và rắn lục Trường Sơn (Trimeresurus truongsonensis) là hai loài đặc hữu và thuộc nhóm Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ Việt Nam – cần được ưu tiên bảo tồn.

Khi nhắc đến rắn, người ta sẽ nghĩ ngay đến một loài động vật nguy hiểm với những nhát cắn chết người. Khi cảm thấy bị đe dọa, đa số các loài rắn thường đưa ra dấu hiệu cảnh báo như phùng mang hoặc rung đuôi để cảnh báo đối phương về việc nó có thể tấn công bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, rắn là loài vật có ích, là thiên địch của các loài gặm nhấm phá hoại mùa màng nên nó là người bạn hữu ích của nhà nông.

Nhằm lan tỏa thông điệp bảo vệ thiên nhiên bên cạnh giới thiệu hình thái, cách nhận biết các loài rắn, Bưu chính Việt Nam đã giới thiệu nhiều loài rắn trên nhiều bộ tem.

Bộ tem “Rắn độc”, mã bộ 248, gồm 4 tem do hoạ sĩ Nguyễn Hiệp thiết kế, phát hành ngày 30/11/1970, giới thiệu 4 loài rắn độc đặc hữu ở Việt Nam và thế giới:

Rắn cá mỏ (Copperhead snake), còn có tên gọi khác là Rắn đồng đầu - một loài rắn độc thuộc chi Agkistrodon. Chúng được tìm thấy ở miền đông Hoa Kỳ, có đầu màu nâu đỏ đặc trưng, thân hình với các đốm hình đồng hồ cát. Loài rắn này gây ra nhiều vết cắn cho người dân Hoa Kỳ hơn bất kỳ loài rắn nào khác.

Rắn cá mỏ

Rắn vú nàng (Calliophis macclellanda), còn được gọi Rắn lá khô thường, thuộc họ rắn hổ và có thể được tìm thấy ở nhiều vùng núi cao tại Việt Nam. Chúng dài khoảng 40-80 cm, phần lưng có màu nâu đỏ với các sọc đen mảnh, bụng có màu trắng kem, đầu tròn, nhỏ, màu đen với một dải màu trắng ngà rộng ngang qua đầu và các đường viền đen ở giữa. Loài này sống ở những vùng núi cao, thường ẩn mình dưới lá khô trong các sườn đồi và rừng nhiệt đới, chủ yếu hoạt động vào ban đêm, khi gặp tình huống nguy hiểm, chúng có thể cuộn đuôi để đánh lừa kẻ thù.

Rắn vú nàng

Rắn cạp nong (Krait snake) là một loài rắn cực độc, sinh sống phổ biến ở Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam. Nọc của chúng chứa độc tố thần kinh, có thể gây tê liệt cơ bắp, khó thở và dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Chúng chủ yếu hoạt động về đêm và nổi tiếng với các khoanh trắng trên cơ thể, khoanh có thể mảnh hoặc rộng tùy theo loài. Là loài săn mồi về đêm, nọc của rắn cạp nong có thể gây tử vong cho con mồi chỉ trong vòng 15-30 phút. Chúng ít khi chủ động tấn công con người, chỉ phản công khi cảm thấy bị đe dọa.

Rắn cạp nong

Rắn hổ lục (Green snake), “green snake” là tên gọi chung cho nhiều loài rắn có màu xanh lá cây, trong đó phổ biến là rắn lục trơn (smooth green snake) và rắn cây xanh (green tree snake). Rắn hổ lục có lượng nọc độc phóng ra lớn nhất so với bất kỳ loài rắn độc khổng lồ nào khác trên thế giới. Ngoài biệt tài ngụy trang, chúng còn sở hữu cặp sừng trên mũi và đôi mắt to đáng sợ. Riêng loài rắn hổ lục Gaboon thuộc phân họ Viperidae chủ yếu phân bố ở nơi có độ cao thấp thuộc vùng hạ Sahara (Nam Phi).

Rắn hổ lục

Trong văn hoá Việt Nam, Green snake được dịch sang từ Hán Việt là Thanh xà -biểu trưng cho sự khôn ngoan và linh hoạt biến hoá - trong truyền thuyết dân gian và các vở tuồng, chèo, cải lương “Thanh Xà Bạch Xà”.

Bộ tem “Bò sát” mã số 305 phát hành ngày 25/11/1975, gồm 7 tem, do họa sĩ Lê Toàn thiết kế, có 2 mẫu tem thể hiện hình ảnh rắn:

Rắn biển (Sea snake) là một nhóm rắn có nọc độc rất mạnh, đã thích nghi để sống phần lớn hoặc toàn bộ thời gian trong môi trường nước mặn. Chúng có thân dẹt ngang giống như lươn, bơi lội giỏi, không có mang nên phải trồi lên mặt nước để thở và được tìm thấy ở các vùng nước ấm ven biển hoặc rạn san hô, vùng biển khơi và đáy biển từ Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương. Tại Việt Nam, rắn biển còn có các tên gọi khác như đẻn, đẻn biển, rắn hèo, ông hèo…

Rắn biển

Rắn hổ chúa (King cobra) còn gọi là rắn hổ mang chúa, là loài rắn độc dài nhất thế giới, thuộc chi Ophiophagus, có nguồn gốc từ Nam Á và Đông Nam Á. Loài rắn này nổi tiếng với chiều dài tới 5,5 m, có nọc độc cực mạnh chứa độc tố thần kinh, có thể gây liệt cơ, suy hô hấp và dẫn đến tử vong. Một nhát cắn có thể tiêm ra một lượng lớn nọc độc, đủ để giết chết một con voi. Chúng thường sinh sống ở rừng mưa nhiệt đới, thảo nguyên, đầm lầy, gần sông suối hoặc các khu vực có tre bụi, thức ăn chính là các loài rắn khác. Đây là một loài rắn được bảo vệ ở nhiều khu vực do bị đe dọa tuyệt chủng.

Rắn hổ chúa

Ngày 01/5/1989, bộ tem “Rắn độc” mã số 568 gồm 7 mẫu tem do hoạ sĩ Nguyễn Thị Sâm thiết kế được phát hành. Trong đó, ngoài 2 loài rắn độc đã từng thể hiện trên các mẫu tem trước đó là hổ mang chúa và cạp nong, bộ tem giới thiệu thêm hình ảnh 5 loài rắn độc khác:

Rắn hổ mang chúa

Rắn cạp nong

Rắn lục đầu vồ (Pope’s pit viper) là một loài rắn lục có nọc độc thuộc họ Viperidae, tên khoa học là Trimeresurus popeiorum. Chúng được tìm thấy ở các vùng Bắc và Đông bắc Ấn Độ và Đông Nam Á, còn có các tên gọi phổ biến khác như: rắn lục hố Pope, rắn lục hố xanh Pope, rắn lục cây Pope hoặc rắn lục hố tre Pope.

Rắn lục đầu vồ

Rắn khô mộc (Pointed-scaled pit viper) chúng có đặc điểm ngoại hình chung là giữa mắt và mũi có hố cảm giác nhiệt giúp chúng định vị con mồi dựa vào thân nhiệt, săn mồi hiệu quả. “Pointed-scaled” có nghĩa là vảy nhọn, là đặc điểm nổi bật của họ rắn này.

Rắn khô mộc

Rắn cạp nia (Malayan krait) là loài rắn độc cực nguy hiểm, sống chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á và Ấn Độ. Nọc độc của chúng ảnh hưởng đến hệ thần kinh, có thể gây tê liệt cơ và dẫn đến tử vong do suy hô hấp nếu không được cấp cứu kịp thời. Đặc điểm nhận dạng chung là thân có các khoang đen-trắng xám xen kẽ, tiết diện ngang hình tam giác và sống chủ yếu về đêm.

Rắn cạp nia

Rắn xe điếu (Coral snake) còn có tên rắn san hô, là một chi rắn độc ở Nam Á, Đông Á và Đông Nam Á, có kích thước từ nhỏ đến trung bình, dài không quá 80 cm, là loài rắn nhút nhát, thường sống trong môi trường đồng rừng ẩm thấp, ẩn mình dưới lòng đất, trong lá khô hoặc các khúc gỗ, kiếm ăn ban đêm, săn bắt các động vật nhỏ như thằn lằn, chuột nhắt, ếch nhái. Chúng có nọc độc cực mạnh, thân hình thanh mảnh với các màu sắc sặc sỡ như đỏ, vàng và đen xen kẽ, đầu nhỏ, mõm tròn và mắt nhỏ.

Rắn xe điếu

Rắn lục mũi hếch (Striped beaked snake) là loài rắn độc nguy hiểm phân bố ở Việt Nam, Trung Quốc và Đài Loan, nổi bật với đặc trưng với mũi hếch nhô lên, hướng về phía trước. Loài này có nọc độc cực mạnh, thường hoạt động vào sáng sớm và tối, sống chủ yếu ở rừng núi và có khả năng ngụy trang tốt với lưng có màu nâu với các sọc hoặc vệt hình tam giác màu sẫm. Tuy chậm chạp và sẽ tìm cách lẩn tránh khi gặp người, nhưng chúng sẽ tấn công nếu cảm thấy bị đe dọa.

Rắn lục mũi hếch

Số lượng của loài này đang sụt giảm đáng kể do mất môi trường sống và săn bắt trái phép, nên chúng được xếp vào loại nguy cấp, cần được bảo vệ, cấm săn bắt.

Ngày 31/12/2025, bộ tem “Rắn độc Việt Nam” mã số 1216 được phát hành. Bộ tem gồm 5 mẫu tem, giới thiệu 5 loài rắn lục tiêu biểu đại diện cho sự đa dạng và thích nghi của nhóm bò sát này trong các vùng sinh thái khác nhau. Bộ tem gồm 05 mẫu tem có các giá mặt 4.000đ, 6.000đ, 10.500đ, thể hiện đặc điểm hình thái, màu sắc và môi trường sống của loài rắn trong tự nhiên. Bộ tem do hoạ sĩ Nguyễn Duy Chuẩn thiết kế.

Rắn Lục JERDON (Protobothrops jerdonii) có kích thước lớn, thân phủ hoa văn nâu xám xen kẽ vằn sẫm màu, đầu to với đôi mắt sáng đặc trưng. Loài sống chủ yếu ở rừng ẩm núi cao phía Bắc, đặc biệt tại các khu vực như Hà Giang, Lào Cai và Sơn La. Chúng hoạt động về đêm, săn các loài gặm nhấm và ếch nhái nhỏ, góp phần cân bằng quần thể sinh vật trong rừng. Loài này mang nọc độc mạnh, nhưng trong tự nhiên hiếm khi tấn công con người, thể hiện bản tính phòng vệ hơn là chủ động.

Rắn Lục VON GEN (Trimeresurus vogeli) được phát hiện tại các khu rừng nhiệt đới miền Trung và miền Nam, với màu xanh lục sẫm pha nâu đặc trưng và thân hình khoẻ mạnh. Loài sống ở các vùng đồi núi thấp, thường trú ngụ trên cây hoặc trong bụi rậm rừng rậm. Vẻ đẹp của rắn lục Vogel thể hiện qua dáng uyển chuyển, ánh vảy dưới ánh sáng rừng - biểu trưng cho vẻ hùng vĩ và sống động của thiên nhiên Việt Nam.

Rắn Lục Cườm (Protobothrops mucrosquamatus) còn được gọi là rắn lục đốm nâu, có hoa văn đặc trưng dạng hạt cườm trên nền nâu vàng. Loài này sinh sống chủ yếu ở các khu rừng thứ sinh, ven rừng và nông trại miền Bắc và miền Trung. Nhờ khả năng nguỵ trang tinh vi, rắn lục cườm ẩn mình hiệu quả trong lớp lá khô, thể hiện sự thích nghi hoàn hảo với môi trường sống.

Rắn Lục Trường Sơn (Trimeresurus truongsonensis) được phát hiện tại dãy Trường Sơn, chủ yếu ở khu vực Phong Nha – Kẻ Bàng. Loài này có màu xanh lục sẫm với đầu lớn, vảy mịn, sống chủ yếu trong tán cây cao và hiếm khi xuất hiện. Quần thể loài này suy giảm do mất rừng và chia cắt sinh cảnh, khiến khả năng phục hồi tự nhiên bị hạn chế. Do đó, rắn lục Trường Sơn cũng được liệt kê vào nhóm Nguy cấp (EN) cần ưu tiên bảo tồn.

Rắn Lục Trùng Khánh (Protobothrops trungkhanhensis) là loài rắn độc thuộc họ rắn lục (Viperidae), được các nhà khoa học mô tả lần đầu năm 2009. Loài này chỉ sinh sống ở vùng núi đá vôi Trùng Khánh (Cao Bằng), có thân hình màu nâu xám và hoa văn sẫm giúp nguỵ trang tốt trong rừng. Với vùng phân bố cực kỳ hẹp và số lượng cá thể ghi nhận rất ít, loài này đang chịu sức ép lớn từ việc khai thác rừng và biến đổi môi trường sống. Vì vậy, rắn lục Trùng Khánh được xếp vào nhóm Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ Việt Nam.

Bộ tem “Rắn độc Việt Nam” không chỉ là tác phẩm mỹ thuật mang giá trị sưu tập cao mà còn là công cụ tuyên truyền sinh động. Mỗi mẫu tem là sự kết hợp tinh tế giữa nghệ thuật và khoa học, thể hiện đặc điểm hình thái, môi trường sinh sống, đồng thời truyền tải ý nghĩa về bảo tồn các loài động vật quý hiếm trong tự nhiên Việt Nam.